नेपाल सरकारले सुनलाई अनुत्पादक लगानी भनेर यसलाई निरुत्साहन गर्न र व्यापारघाटा कम गर्न २० प्रतिशतका दरले भन्सार शुल्क लगाएको छ । तर, अहिले भारतले लगाउँदै आएको १५ प्रतिशत कर घटाएर ६ प्रतिशतमा झारेपछि त्यसको सिधा असर नेपालको सुन तथा गहनाको व्यापारमा पर्ने देखिन्छ । हजारौं व्यवसायी संलग्न यस व्यवसायमा भारतमा भन्दा बढी कर लगाउँदा झन्डै १ खर्बको सुनको बजार गम्भीर रूपमा प्रभावित हुने व्यवसायीको भनाइ छ । त्यसैले सुनमा लिइँदै आएको करमा सरकारले पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ ।
सरकारलाई स्रोतको दबाब परेपछि कर लगाउन नयाँनयाँ क्षेत्र खोजिरहेको छ भने पुरानै करमा पनि केही मात्रामा दर बढाइरहेको छ । दर होइन, दायरा भनेर जति नै भनिए पनि व्यवहारत: कर नै थप्ने गरिएको छ । सरकारले चालू आर्थिक वर्षको बजेटमा पनि सुनमाथि लगाइँदै आएको करको दर वृद्धि गरेको छ । नेपालमा सुनमा उच्च कर लगाउन थालिएपछि दुबई, हङकङ, सिङ्गापुरलगायत कर शून्य भएका ठाउँमा पुग्ने नेपालीलाई गहनाको रूप दिइएको सुन किनेर ल्याउने गरेका छन् । एउटा व्यक्तिलाई ५० ग्राम (महिलालाई केही बढी) सुन ल्याउन दिइएको सुविधाको दुरुपयोग हुने गरेको छ । यही सुनका लागि विप्रेषणको पैसा उतै बस्ने गरेको पनि पाइन्छ ।
स्वदेशी व्यवसायीहरू भारतमा सुनको भाउ नेपालमा भन्दा कम भए नेपालीहरूले भारतबाटै सुनका गहना किन्ने हुँदा स्वदेशी गहना व्यापारीको बजार सुक्ने भयमा छन् ।
नेपालमा कच्चा सुनको विक्रीवितरण अवैध हो । त्यसैले ती देशबाट आउँदा पनि कच्चा सुन ल्याउन पाइँदैन । गहनाको आकृति दिइएका सुनमात्रै ल्याउन पाइन्छ । तैपनि यसरी ठूलै परिमाणको सुन नेपाल आइरहेको पाइन्छ । त्यही भएर सुन आयातको जिम्मा पाएका बैंकहरूले आयात गरेको सुन विक्री भएको पाइँदैन भने बजारमा सुनको विक्री राम्रै भइरहेको देखिन्छ । यस्तो सुन तस्करीबाट पनि आउने गरेको छ । मुख्यत: सुनको तस्करी नेपाली बजारलाई भन्दा पनि भारतीय बजारलाई लक्षित गरी हुने गरेको छ । सुन तस्करीका लागि नेपालबाट डलर बाहिरिन्छ । अब भारतले कर घटाएसँगै सुन आयातको स्रोत भारततिर मोडिने सम्भावना देखिएको छ । भारततर्फ खुला सिमाना भएकाले यो ल्याउन पनि सजिलो छ । चोरबाटोबाट सहजै सुन नेपाल भित्रिन सक्ने देखिन्छ । यस्तो तस्करी रोक्न सरकारले करको दरमा पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ ।
सुनमा भन्सार कम हुनासाथ यसको मूल्य निकै तल आउँछ । सुन आयात भए पनि कालिगढ, अन्य कामदार र व्यवसायीको मुनाफा जोड्दा अहिले सुनको भाउ ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ । नेपालमा सुन भनेको महँगो गहनामात्र होइन, यो जीवनको भावनासँग गाँसिएको, लगानीको उपकरणसमेत बनेको पाइन्छ । त्यसो हुँदा नेपालीको सुनको मोहलाई बढी करले रोक्न सक्ने देखिँदैन । अत: सुन तस्करी रोक्ने सही व्यवस्थापन र संयन्त्र बनाइनु आवश्यक छ । सुनबाट सम्पत्ति शुद्धीकरण हुने सम्भावनतर्फ समेत ध्यान जानु आवश्यक छ । नेपाल र भारतबीच खुला सीमा छ । त्यसैले यहाँ अवैध व्यापार गर्न सहज छ । अवैध व्यापारले बजारमा विचलन ल्याउँछ । त्यसैले भारतमा सुनमा लाग्ने भन्सार बढ्दा वा घट्दा नेपालले पनि भन्सारमा आवश्यक समायोजन गर्नुपर्ने देखिएको हो ।
स्वदेशी व्यवसायीहरू भारतमा सुनको भाउ नेपालमा भन्दा कम भए नेपालीहरूले भारतबाटै सुनका गहना किन्ने हुँदा स्वदेशी गहना व्यापारीको बजार सुक्ने भयमा छन् । स्वदेशी व्यवसाय सुक्दा उनीहरूको लगानी मात्र होइन, यो क्षेत्रमा काम गर्ने हजारांै कालिगढ र अन्य व्यक्तिको रोजगारीमा असर पर्ने हुन्छ । तथा, यसमा भएको लगानी जोखिम पर्न सक्छ । त्यसैले भन्सार दरको उचित समायोजन गर्नु उपयुक्त हुन्छ । सरकारले यस सम्बन्धमा अध्ययन गर्न खोजेको बताएको छ । तर, सरकार यसबारे छिटो निष्कर्षमा पुग्नु जरुरी छ ।